Các hồ ở Amazon trở thành 'chảo lửa' khi nhiệt độ tăng vọt tới 41 độ

Dựa vào các nghiên cứu mới nhất, nhiều hồ ở Amazon đã trở nên nóng hơn cả mức nhiệt tối đa được khuyến cáo cho bồn tắm nước nóng. Đợt hạn hán và nắng nóng chưa từng có trong năm 2023 đã khiến các khu vực này trở thành “lòng chảo nông” — và điều đó trở thành án tử cho loài cá heo có nguy cơ tuyệt chủng.

Trên thế giới, các hồ khác được xem như “trạm gác” của biến đổi khí hậu và đang ấm lên đáng kể khi nhiệt độ toàn cầu tăng. Tuy nhiên, các nghiên cứu trước đây thường tập trung vào các hồ ở vùng ôn đới hơn là vùng nhiệt đới bất chấp sự tổn thương cực lớn của khu vực này trước sự nóng lên toàn cầu.

Các nhà khoa học ở Brazil đã nỗ lực lấp đầy các lỗ hổng dữ liệu. Họ sử dụng dữ liệu vệ tinh để phân tích 10 hồ ở Amazon trong suốt đợt nắng nóng và hạn hán khốc liệt diễn ra vào tháng 9 và tháng 10 năm 2023, đây cũng là thời điểm mực nước xuống thấp nhất trong lịch sử từng được ghi nhận.

Dựa vào nghiên cứu được công bố vào thứ năm, tại một nửa số hồ nước được khảo sát, nhiệt độ ban ngày được ghi nhận “đặc biệt cao,” vượt ngưỡng 37 độ C (98.6 độ F). Những mức nhiệt này vô cùng hiếm thấy ở các vùng nước — ngay cả trong vùng nhiệt đới, nơi nhiệt độ ban ngày tại các hồ ở Amazon chỉ dao động trong khoảng 30 độ C (86 độ F).

Nhiệt độ kỷ lục và cái chết của các loài thủy sinh

Hồ Tefé, dài khoảng 37 dặm ở Tây Bắc Brazil, đã phải hứng chịu một đợt nóng đặc biệt gay gắt. Nhiệt độ ban ngày tại hồ này đã tăng vọt lên 41 độ C (105.8 độ F) vào tháng 10 năm 2023 — nóng hơn cả nước tắm trung bình, và vượt qua giới hạn 104 độ F mà Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ khuyến nghị cho bồn tắm nước nóng.

Đáng ngạc nhiên hơn, sức nóng này không chỉ nằm trên bề mặt mà còn được ghi nhận ở độ sâu hơn 2 mét, khiến cá và cá heo trong hồ không còn nơi nào để trú.

Theo Ayan Fleischmann, tác giả báo cáo kiêm chuyên gia thủy văn tại Viện Phát triển Bền vững Mamirauá tại Brazil, cho biết: “Nhiệt độ cao ở độ sâu như vậy có khả năng là chưa từng có tiền lệ, dù chúng tôi vẫn thiếu các quan sát dài hạn để hiểu rõ những gì đã xảy ra trong quá khứ”.

Nhiều hồ trong khu vực cũng bị thu hẹp diện tích đáng kể. Diện tích bề mặt hồ Tefé giảm 75%, trong khi hồ Badajós thu hẹp tới 92%.

Hệ quả thảm khốc

Fleischmann chia sẻ với CNN rằng mức nhiệt này đã "vượt quá ngưỡng chịu nhiệt của nhiều loài động vật thủy sinh". Báo cáo chỉ ra điều này đã dẫn đến tình trạng cá heo sông Amazon và cá heo tucuxi chết hàng loạt ở mức độ chưa từng thấy.

Tại hồ Tefé, xác của hơn 200 con cá heo nước ngọt được tìm thấy trong khoảng thời gian từ cuối tháng 9 đến tháng 10 năm 2023. Các nhà khoa học vẫn chưa rõ tại sao cá heo lại bám trụ ở vùng hồ nóng rực này mà không tìm đến vùng nước mát hơn ở hạ lưu sông Amazon, nhưng nghiên cứu lưu ý khả năng nhiệt độ quá cao đã ảnh hưởng đến não bộ của chúng.

Cơn sốt nhiệt cũng ảnh hưởng lớn đến cá tự nhiên và cá được nuôi trong hồ, khiến 3,000 con cá chết tại một ao nuôi thủy sản.

Tác động đến con người và tương lai

Các cộng đồng sống ven sông cũng phải chịu ảnh hưởng nặng nề. Nghiên cứu cho thấy hàng nghìn người bị cô lập, thiếu hụt lương thực, nước sạch và thuốc men. Fleischmann nhấn mạnh: “Khi hệ sinh thái thủy sinh bị xáo trộn, cuộc sống của các cộng đồng dân cư Amazon cũng bị đảo lộn”.

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến mức nhiệt kỷ lục này: hạn hán cực hạn khiến mực nước hồ xuống thấp, nước hấp thụ nhiều năng lượng mặt trời, ánh nắng cường độ cao và gió yếu khiến nhiệt lượng ít bị tiêu tán qua quá trình bay hơi hay làm mát vào ban đêm.

Dù nghiên cứu tập trung vào năm 2023, nhưng khu vực trung tâm Amazon lại tiếp tục hứng chịu một đợt hạn hán cực đoan khác vào năm 2024, đẩy mực nước hồ xuống thấp kỷ lục và khiến nhiệt độ nước tăng cao nghiêm trọng.

Các tác giả đã sử dụng dữ liệu viễn thám của 24 hồ trong khu vực để ước tính xu hướng. Họ phát hiện ra rằng nhiệt độ nước bề mặt trung bình đã tăng 0,6 độ C (khoảng 1 độ F) mỗi thập kỷ trong vòng 30 năm qua.

Fleischmann kết luận: “Các hồ ở Amazon đang đối mặt với quá trình ấm lên dài hạn, nhiều khả năng có liên quan đến biến đổi khí hậu và sự nóng lên toàn cầu”.